Δαμιανού Κλειώ*
Η έννοια της Επιείκειας (Equity) αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κυπριακής έννομης τάξης, ως αποτέλεσμα της ιστορικής επίδρασης του αγγλικού δικαίου. Η λειτουργία της συνδέεται με την ανάγκη αποφυγής των αδικιών που ενδέχεται να προκαλεί η αυστηρή και τυπολατρική εφαρμογή ενός γενικού κανόνα σε ιδιαίτερες περιστάσεις. Το άρθρο εξετάζει την ιστορική και εννοιολογική διαμόρφωση της Επιείκειας, την ενσωμάτωσή της στο κυπριακό δίκαιο μέσω του άρθρου 29 του περί Δικαστηρίων Νόμου 14/1960 και τη σχέση της με την απονομή της δικαιοσύνης.
Η σχέση μεταξύ δικαίου και δικαιοσύνης αποτελεί ένα από τα διαχρονικότερα ζητήματα της νομικής επιστήμης. Ο κανόνας δικαίου, ακριβώς επειδή διατυπώνεται κατά τρόπο γενικό και αφηρημένο, δεν είναι πάντοτε σε θέση να προβλέψει τις ιδιαιτερότητες κάθε επιμέρους περίπτωσης. Η μηχανιστική εφαρμογή του ίδιου κανόνα σε διαφορετικές πραγματικές περιστάσεις μπορεί, συνεπώς, σε ορισμένες περιπτώσεις να οδηγήσει σε αποτέλεσμα τυπικά νόμιμο, αλλά ουσιαστικά άδικο.
Στο σημείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία η έννοια της Επιείκειας (Equity). Η ιστορική της λειτουργία συνδέθηκε με την ανάγκη συμπλήρωσης και μετριασμού της αυστηρότητας του Common Law, όταν η εφαρμογή του τελευταίου δεν παρείχε επαρκή θεραπεία ή οδηγούσε σε αδικία. Η Επιείκεια δεν αποτελεί, επομένως, άρνηση της σημασίας του κανόνα δικαίου, αλλά μηχανισμό με τον οποίο η απονομή της δικαιοσύνης λαμβάνει υπόψη τη συγκεκριμένη περίπτωση.
Η σημασία της έννοιας αυτής είναι ιδιαίτερη στην Κύπρο, όπου το Common Law και οι αρχές της Equity αποτελούν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μέρος του εφαρμοζόμενου δικαίου.
Η έννοια της Επιείκειας και η ιστορική της εξέλιξη
Το αγγλικό Κοινοδίκαιο διαμορφώθηκε ιστορικά μέσα από το έθιμο, τη δικαστική πρακτική και τη νομολογία. Παράλληλα με την εξέλιξή του αναπτύχθηκε η Επιείκεια, ως σύνολο αρχών και θεραπειών που αποσκοπούσαν στην αντιμετώπιση περιπτώσεων στις οποίες η αυστηρή εφαρμογή του Κοινοδικαίου, δεν οδηγούσε σε ικανοποιητική δικαιοσύνη.
Η έννοια της επιείκειας, ωστόσο, είναι πολύ παλαιότερη από την αγγλική Equity. Στην αριστοτελική φιλοσοφία η επιείκεια συνδέεται με τη διόρθωση του γενικού κανόνα όταν η καθολική εφαρμογή του οδηγεί, λόγω των ιδιαίτερων περιστάσεων, σε άδικο αποτέλεσμα. Η αριστοτελική θέση ότι «το επιεικές […] είναι το παρά τον γεγραμμένον νόμον δίκαιον», αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη λειτουργία: ο γενικός κανόνας δεν καταργείται, αλλά ερμηνεύεται με τρόπο που αποτρέπει την αδικία η οποία θα προέκυπτε από την άκαμπτη εφαρμογή του.
Επιπλέον, σύμφωνα με την συγγραφέα Maria Jose Falcon y Tella, η λέξη «επιείκεια» κατά την κοινή γλώσσα, έχει τις έννοιες της ισότητας, ηρεμίας, καλοσύνης, δικαιοσύνης, μετριασμού και ευελιξίας και κατά τον Αριστοτέλη, είναι ο όρος που δηλώνει την ισότητα.
Η Επιείκεια στην κυπριακή έννομη τάξη
Η εφαρμογή του αγγλικού δικαίου στην Κύπρο αποτέλεσε συνέπεια της βρετανικής διοίκησης και συνεχίστηκε, με τις αναγκαίες προσαρμογές, μετά την εγκαθίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Κεντρική σημασία έχει σήμερα το άρθρο 29(1)(γ) του περί Δικαστηρίων Νόμου 14/1960, σύμφωνα με το οποίο τα δικαστήρια, κατά την άσκηση της πολιτικής ή ποινικής δικαιοδοσίας τους, εφαρμόζουν το Κοινοδίκαιο και τις αρχές της Επιείκειας, εκτός εάν υπάρχει διαφορετική νομοθετική πρόβλεψη και υπό την προϋπόθεση ότι οι αρχές αυτές δεν είναι ασυμβίβαστες με το Σύνταγμα.
Η διάταξη αυτή καταδεικνύει ότι η Eπιείκεια δεν αποτελεί απλώς ιστορικό κατάλοιπο της Αγγλοκρατίας, αλλά συστατικό στοιχείο της κυπριακής έννομης τάξης. Η κυπριακή νομολογία έχει αναγνωρίσει επανειλημμένα ότι οι αρχές της Equity αποτελούν μέρος του κυπριακού δικαίου δυνάμει του άρθρου 29(1)(γ).
Παράλληλα, η ενσωμάτωση της Equity, δεν σημαίνει ότι τα δικαστήρια διαθέτουν απεριόριστη εξουσία να παραμερίζουν τον νόμο κάθε φορά που θεωρούν ότι ένα αποτέλεσμα είναι αυστηρό. Η ίδια η νομοθετική διάταξη θέτει ως όριο το Σύνταγμα και την ισχύουσα νομοθεσία.
Η λειτουργία της Επιείκειας πρέπει, συνεπώς, να νοείται ως μέρος του δικαίου και όχι ως εξωδικαιική διακριτική ευχέρεια.
Τα αξιώματα της Επιείκειας
Η εξέλιξη της Equity συνοδεύτηκε από τη διαμόρφωση σειράς αξιωμάτων (maxims), τα οποία εκφράζουν θεμελιώδεις αρχές της επιεικούς δικαιοδοσίας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται οι αρχές ότι η Επιείκεια δεν αφήνει αδικία χωρίς θεραπεία, ότι αυτός που ζητεί την Επιείκεια πρέπει να προσέρχεται με «καθαρά χέρια» και ότι αυτός που ζητεί επιεική μεταχείριση οφείλει και ο ίδιος να συμπεριφέρεται με τρόπο συμβατό με την Επιείκεια.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το αξίωμα «το δίκαιο της Επιείκειας δεν θα επιτρέψει να υποφέρει κανείς ένα άδικο χωρίς θεραπεία» (Equity will not suffer a wrong without a remedy), καθότι διαπιστώνουμε ότι κανένα άδικο δεν θα αφεθεί χωρίς την ανάλογη θεραπεία από τα δικαστήρια και η απονομή της δικαιοσύνης δεν πρέπει να περιορίζεται σε μια διαπίστωση της ύπαρξης δικαιώματος, αλλά πρέπει, όπου το δίκαιο το επιτρέπει, να παρέχει αποτελεσματική θεραπεία για την προσβολή του.
Η Επιείκεια δεν είναι απλώς «καλοσύνη» ή προσωπική αντίληψη του δικαστή περί δικαιοσύνης. Αποτελεί οργανωμένο σώμα νομικών αρχών, οι οποίες αναπτύχθηκαν ιστορικά και εφαρμόζονται μέσα σε συγκεκριμένα όρια.
Επιείκεια, ποινικό δίκαιο και προστασία των δικαιωμάτων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση της επιεικούς προσέγγισης με το ποινικό δίκαιο. Εδώ απαιτείται δογματική ακρίβεια: οι αρχές του ‘in dubio pro reo’(«εν αμφιβολία υπέρ του κατηγορουμένου»), του τεκμηρίου αθωότητας και της αναλογικότητας δεν ταυτίζονται με τα κλασικά αξιώματα της αγγλικής Equity. Εκφράζουν, όμως, την ίδια ευρύτερη δικαιική απαίτηση για αποφυγή άδικων και δυσανάλογων αποτελεσμάτων.
Το άρθρο 12 του Κυπριακού Συντάγματος κατοχυρώνει θεμελιώδεις αρχές του ποινικού δικαίου, μεταξύ των οποίων την αρχή ‘nullum crimen sine lege’, την απαγόρευση επιβολής βαρύτερης ποινής από εκείνη που προβλεπόταν κατά τον χρόνο τέλεσης του αδικήματος, την αρχή της αναλογικότητας και το τεκμήριο της αθωότητας. Οι αρχές αυτές περιορίζουν αποφασιστικά τη δυνατότητα μιας αυθαίρετης ή δυσανάλογης ποινικής μεταχείρισης.
Η εξατομίκευση της ποινής αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανάγκης συνδυασμού κανόνα και δικαιοσύνης. Η ποινή δεν μπορεί να καθορίζεται αποκλειστικά από τη φύση της αξιόποινης πράξης, αλλά πρέπει να λαμβάνει υπόψη και τις προσωπικές περιστάσεις του δράστη, στον βαθμό που αυτό επιτρέπεται από τον νόμο και τη νομολογία.
Η απόφαση Χαραλάμπους v. Αστυνομία (1991), αναδεικνύει τη σχετική νομολογιακή προσέγγιση όπου η σωφρονιστική πολιτική συνδέεται με την αρχή της εξατομίκευσης της ποινής, και η μεταχείριση του κατηγορούμενου πρέπει να εκδηλώνεται με ποινή που προσιδιάζει στην προσωπικότητα του.
Στο πλαίσιο αυτό, η αναλογικότητα λειτουργεί ως κρίσιμος σύνδεσμος μεταξύ της τυπικής νομιμότητας και της ουσιαστικής δικαιοσύνης. Η ποινή οφείλει να ανταποκρίνεται στη βαρύτητα της πράξης, χωρίς να υπερβαίνει το αναγκαίο μέτρο. Αντίστοιχα, οι ελαφρυντικές περιστάσεις επιτρέπουν στο δικαστήριο να συνεκτιμήσει την προσωπικότητα του κατηγορουμένου, τον πρότερο βίο, τα κίνητρα και τις ιδιαίτερες συνθήκες της υπόθεσης.
Η Επιείκεια ως έκφραση ουσιαστικής δικαιοσύνης
Η σύγχρονη αξία της Επιείκειας δεν βρίσκεται στην αντιπαράθεση μεταξύ «νόμου» και «δικαιοσύνης», αλλά σε μια επιδίωξη συνύπαρξής τους. Η αυστηρότητα του θετικού δικαίου είναι απαραίτητη για την ασφάλεια δικαίου και την ισότητα των πολιτών ενώπιον του νόμου, όμως η εφαρμογή ενός γενικού κανόνα χωρίς συνεκτίμηση των ιδιαίτερων περιστάσεων, μπορεί να υπονομεύσει την ουσιαστική δικαιοσύνη.
Η Επιείκεια υπενθυμίζει ότι το δίκαιο δεν είναι μόνο σύστημα κανόνων, αλλά και σύστημα θεραπειών, αρχών και εγγυήσεων. Η κυπριακή έννομη τάξη, διατηρώντας την παράδοση του Κοινοδικαίου και της Επιείκειας, διαθέτει ένα ιδιαίτερο εργαλείο για την αντιμετώπιση των περιπτώσεων όπου η τυπική εφαρμογή ενός κανόνα δεν επαρκεί για την επίτευξη ενός δίκαιου αποτελέσματος.
Η πρόκληση, επομένως, για τον σύγχρονο δικαστή δεν είναι να επιλέξει μεταξύ νομιμότητας και επιείκειας. Είναι να επιτύχει την αναγκαία ισορροπία μεταξύ τους. Η Επιείκεια δεν δικαιολογεί την παραβίαση του νόμου· αντίθετα, λειτουργεί μέσα στο πλαίσιο που ο ίδιος ο νόμος και το Σύνταγμα καθορίζουν. Το γεγονός ότι το άρθρο 29 του περί Δικαστηρίων Νόμου υποτάσσει την εφαρμογή της Equity στη συμβατότητά της με το Σύνταγμα επιβεβαιώνει αυτή ακριβώς τη σχέση.
Επίλογος
Η Επιείκεια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της αγγλοκυπριακής νομικής παράδοσης. Από την ιστορική της λειτουργία ως μηχανισμού αντιμετώπισης της αυστηρότητας του Κοινοδικαίου, έχει εξελιχθεί σε σύνολο αρχών που εξακολουθούν να έχουν ουσιαστική θέση στην κυπριακή έννομη τάξη.
Η σημασία της δεν πρέπει να αναζητείται στην αποδυνάμωση του θετικού δικαίου, αλλά στην υπενθύμιση ότι σκοπός του δικαίου είναι η απονομή δικαιοσύνης. Η αρχή της αναλογικότητας, η εξατομίκευση της ποινής, η προστασία του κατηγορουμένου και η παροχή αποτελεσματικών θεραπειών εκφράζουν, υπό διαφορετικές δογματικές μορφές, την ίδια θεμελιώδη ανάγκη: η εφαρμογή του δικαίου να οδηγεί σε αποτέλεσμα συμβατό όχι μόνο με τη νομιμότητα, αλλά και με την ουσιαστική δικαιοσύνη.
Υπό αυτή την έννοια, η Επιείκεια εξακολουθεί να αποτελεί επίκαιρη δικαιική αξία. Η λειτουργία της στο κυπριακό δίκαιο καταδεικνύει ότι η δικαιοσύνη ολοκληρώνεται όταν ο κανόνας εφαρμόζεται με τρόπο που σέβεται την ανθρώπινη αξία, την αναλογικότητα και την ανάγκη αποτελεσματικής προστασίας του ατόμου.
Βιβλιογραφικές Πηγές
- Γεώργιος Μ. Πικής, Το Αγγλικό Κοινό Δίκαιο, οι Κανόνες της Επιείκειας και η Εφαρμογή τους στην Κύπρο, 1981
- http://www.supremecourt.gov.cy/judicial/sc.nsf/All/670BBFD800B6A003C225839A00300F9E?OpenDocument, Ανώτατο Δικαστήριο, «Ομιλία κ. Μ. Νικολάτου, Προέδρου Α.Δ. – Συνέδριο Νόμος και Ηθική – 30/10/2015»
- Maria Jose Falcon y Tella, Equity and Law, Leiden: Brill ǀ Nijhoff :2008
- Νέστωρ Ε. Κουράκης, Κοινωνική Δικαιοσύνη & Αντεγκληματική Πολιτική, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα ΕΕ: 2023
- 5. https://www.constitutionalism.gr/dikaiosini-os-epieikia-entos-tou-dikaiou-kai-peran-aftou/, Όμιλος Αριστόβουλος Μάνεσης, «Δικαιοσύνη ως επιείκεια εντός του δικαίου και πέραν αυτού»
- Χ. Κληρίδης, Κυπριακό Δίκαιο της Απόδειξης, ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ: 2018
- https://www.researchgate.net/publication/337171337_Nomike_kai_Ennoiologike_Prosengise_Archon_tes_Epieikeias_Legal_and_Contextual_Analysis_of_the_Principles_of_Equity_in_Greek, ResearchGate,Νομική και Εννοιολογική Προσέγγιση Αρχών της Επιείκειας
- http://nasirlawsite.com/llb2/equity.htm#:~:text=Maxim%3A%20Where%20equities%20are%20equal,law%20to%20take%20its%20course%E2%80%9D, Nasirlawcite.com, Principles of Equity including Maxims
- Χρήστος Μαυρής, Η ποινή στο Κυπριακό Ποινικό Δίκαιο, Αστυνομία Κύπρου, αρχική έκδοση:2013
*Πτυχιούχος Νομικής, Κάτοχος Μεταπτυχιακού Διπλώματος Νομικής
(Ειδίκευση: Ανθρώπινα Δικαιώματα)