Στέλιος Γ. Προκοπίου*
Συμπληρώνουμε ήδη μια βδομάδα πολέμου στη Μέση Ανατολή μεταξύ του Ιράν από τη μία πλευρά και των Ηνωμένων Πολιτειών μαζί με το Ισραήλ από την άλλη. Η εξέλιξη της πορείας των επιχειρήσεων καταδεικνύει ότι τα όσα είχαν προβλεφθεί, σε στρατηγικό επίπεδο τουλάχιστον, αρχίζουν και περιπλέκονται.
Ο στρατηγικός σχεδιασμός της επιχείρησης με κωδική ονομασία «Βρυχηθμός του Λιονταριού», στόχο είχε τους εντατικούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς και στοχευμένες επιθέσεις εναντίον στρατιωτικών εγκαταστάσεων, κέντρων διοίκησης και βασικών υποδομών της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά και την συστηματική εξόντωση κορυφαίων στελεχών της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας του Ιράν και την παράλληλη παρακίνηση του Ιρανικού λαού σε εξέγερση, όπως αυτή είχε προκύψει λίγες βδομάδες προηγούμενος, με στόχο την εκ των έσω ανατροπή του Ισλαμικού καθεστώτος. Με το άκουσμα του θανάτου του Αγιατολάχ Αλί Χομεϊνί, παρατηρήθηκε μία αρχική κινητοποίηση του λαού, όμως δεν κλιμακώθηκε όπως ευελπιστούσαν οι Δυτικοί, εξού τώρα οι Αμερικανοί επεξεργάζονται το πλάνο Β, την κινητοποίηση των Κούρδων της περιοχής.
Ωστόσο, η στρατηγική των ΗΠΑ και Ισραήλ με την μορφή «αποκεφαλισμού» της εχθρικής ηγεσίας, δηλαδή της εξουδετέρωσης της διοίκησης ώστε να παραλύσει ο αντίπαλος, φαίνεται να δημιουργεί ένα απρόβλεπτο και ίσως πιο επικίνδυνο δεδομένο, καθώς αρκετοί ανώτατοι αξιωματούχοι, συμπεριλαμβανομένων κορυφαίων στρατιωτικών διοικητών, σκοτώθηκαν στις επιθέσεις, με αποτέλεσμα να προκύψει αποδιάρθρωση της ιεραρχίας, χωρίς σαφή μηχανισμό διαδοχής.
Η συγκεκριμένη στρατηγική των στοχευμένων δολοφονιών υψηλόβαθμων αξιωματούχων, δεν είναι κάτι καινούργιο στη σύγχρονη στρατιωτική ιστορία. Έχει χρησιμοποιηθεί σε πολλές συγκρούσεις, από τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας μέχρι επιχειρήσεις ειδικών δυνάμεων. Η λογική είναι απλή, αν αφαιρεθεί η ηγεσία, το σύστημα διοίκησης καταρρέει και ο εχθρός αδυνατεί να συντονίσει τις δυνάμεις του.
Στην πράξη όμως, αυτή η προσέγγιση δεν λειτουργεί πάντα όπως σχεδιάζεται. Όταν η ηγεσία ενός κράτους καταστρέφεται χωρίς να υπάρχει μια σαφής μεταβατική πολιτική ή στρατιωτική δομή, δημιουργείται ένα κενό εξουσίας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, αντί για γρήγορη κατάρρευση, μπορεί να εμφανιστεί ένα πιο χαοτικό και απρόβλεπτο μοντέλο πολέμου.
Αυτό φαίνεται να συμβαίνει τώρα στο Ιράν. Μεγάλο μέρος της παραδοσιακής ιεραρχίας των ενόπλων δυνάμεων έχει πληγεί, ενώ η απώλεια κορυφαίων ηγετών έχει δημιουργήσει κενά στον μηχανισμό λήψης αποφάσεων.
Συνέπεια αυτής της κατάστασης, είναι η μετατροπή ενός συμβατικού στρατού σε ένα πιο αποκεντρωμένο και ασύμμετρο μοντέλο πολέμου. Οι Ιρανικές δυνάμεις φαίνεται να επιχειρούν πλέον σε μικρότερες, σχετικά αυτόνομες μονάδες, χωρίς ενιαίο συντονισμό, λειτουργώντας σχεδόν σαν αντάρτικες ομάδες, χρησιμοποιώντας τακτικές φθοράς, αιφνιδιαστικών επιθέσεων και ασύμμετρων χτυπημάτων, με πιθανό αποτέλεσμα να οδηγηθούμε σε μία παρατεταμένη μορφή σύγκρουσης.
Η αποδιοργάνωση της Ιρανικής ηγεσίας δημιουργεί ένα σημαντικό διπλωματικό πρόβλημα, για το ποιος μπορεί να διαπραγματευτεί τον τερματισμό του πολέμου.
Σε κάθε πόλεμο, η ύπαρξη μιας σαφούς πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας είναι απαραίτητη για την επίτευξη συμφωνίας. Μια κυβέρνηση ή μια ανώτατη διοίκηση μπορεί να αποφασίσει κατάπαυση του πυρός, να αποδεχτεί όρους ή να υπογράψει συμφωνίες ειρήνης.
Όταν όμως η ηγεσία έχει καταστραφεί, ή είναι βαθιά κατακερματισμένη, η διαδικασία αυτή γίνεται πολύ πιο δύσκολη. Ακόμη κι αν εμφανιστεί μια προσωρινή κυβέρνηση ή νέοι διοικητές, δεν είναι βέβαιο ότι έχουν τον πλήρη έλεγχο όλων των στρατιωτικών δυνάμεων. Τρανό παράδειγμα, είναι το γεγονός ότι παρόλο που ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ζήτησε συγγνώμη για τα πλήγματα που σημειώθηκαν τις τελευταίες ημέρες σε γειτονικές χώρες, αφήνοντας να εννοηθεί ότι οφείλονταν σε προβλήματα συντονισμού στις στρατιωτικές δομές, εντούτοις μετά τις δηλώσεις του συνεχίζουν να εξαπολύονται επιθέσεις εναντίον των χώρων του Κόλπου.
Η ιστορία έχει δείξει ότι η διάλυση της κρατικής ιεραρχίας δεν οδηγεί πάντα σε γρήγορο τέλος μιας σύγκρουσης. Όταν η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία αποδομείται, η εξουσία συχνά διασπάται σε μικρότερα και ανεξάρτητα κέντρα, με αποτέλεσμα ο πόλεμος να μετατρέπεται σε έναν πιο χαοτικό και αποκεντρωμένο ανταρτοπόλεμο.
Στην περίπτωση του Ιράν, το μέγεθος της χώρας, ο μεγάλος πληθυσμός και η γεωγραφία της, με ορεινές περιοχές και εκτεταμένες ερήμους, δημιουργούν συνθήκες που ευνοούν τη δράση μικρών, αυτόνομων στρατιωτικών μονάδων. Ακόμη και χωρίς κεντρική διοίκηση, τέτοιες δυνάμεις μπορούν να συνεχίσουν τις επιχειρήσεις τους για μεγάλο χρονικό διάστημα, ακόμη και κατά μόνας.
Συνεπώς, η στρατηγική αποκεφάλισης της Ιρανικής ηγεσίας από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, παρότι μπορεί να επέφερε σημαντικά στρατιωτικά πλήγματα, ενδέχεται να παρατείνει τη σύγκρουση. Αντί για γρήγορη κατάρρευση του αντιπάλου, πλέον με την έλλειψη αξιόπιστου ηγέτη-διαπραγματευτή από την άλλη πλευρά, ο οποίος θα νομιμοποιείται να καθίσει στο τραπέζι για έναρξη διαπραγματεύσεων, ελλοχεύει ο κίνδυνος ο πόλεμος να μετατραπεί σε μια μακροπρόθεσμη σύγκρουση χαμηλής έντασης, φθοράς, με συνεχείς επιθέσεις, σαμποτάζ και περιοδικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, ακόμη και επιθέσεις αυτοκτονίας, καθιστώντας την ειρήνη ακόμη πιο δύσκολη.
*Διεθνολόγος
Υποψ. Διδάκτωρ Διεθνών Σχέσεων