Το ΕΔΔΑ αναγνώρισε για πρώτη φορά ότι γνήσιες και σταθερές vegan πεποιθήσεις προσώπων που τελούν υπό κράτηση, εμπίπτουν στην προστασία του Άρθρου 9 της ΕΣΔΑ.
Υπόθεση G.K. και A.S. κατά Ελβετίας – 55299/20 και 31515/22
Η υπόθεση αφορά το δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας, με βάση το Άρθρο 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Το συγκεκριμένο άρθρο προβλέπει ότι κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα να σκέφτεται ελεύθερα, να ακολουθεί τη συνείδησή του και να επιλέγει τη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις του. Έχει επίσης το δικαίωμα να αλλάξει θρησκεία ή πεποιθήσεις και να τις εκφράζει ελεύθερα, είτε μόνος είτε μαζί με άλλους, δημόσια ή ιδιωτικά, μέσα από τη λατρεία, τη διδασκαλία και την τήρηση των θρησκευτικών του πρακτικών. H ελευθερία αυτή μπορεί να περιοριστεί μόνο όταν αυτό προβλέπεται από τον νόμο και είναι πραγματικά αναγκαίο σε μια δημοκρατική κοινωνία, όπως για παράδειγμα για την προστασία της δημόσιας ασφάλειας, της τάξης, της υγείας, της ηθικής ή των δικαιωμάτων και ελευθεριών των άλλων.
Τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης
Μεταξύ Νοεμβρίου 2018 και Οκτωβρίου 2019, ο πρώτος προσφεύγων τελούσε υπό προσωρινή κράτηση και μεταξύ Φεβρουαρίου και Απριλίου 2021, ο δεύτερος προσφεύγων υποβλήθηκε σε ακούσια νοσηλεία στην ψυχιατρική μονάδα νοσοκομείου.
Οι δύο προσφεύγοντες είχαν υποβάλει παράπονο για την έλλειψη πρόσβασης σε διατροφικά ισορροπημένη και πλήρως vegan διατροφή.
Και στις δύο περιπτώσεις, οι αρμόδιες αρχές, απάντησαν στα παράπονα τους, όχι με επίσημες αποφάσεις, αλλά με επιστολές.
Ειδικότερα, η Διοίκηση της φυλακής, απάντησε στον πρώτο προσφεύγοντα ότι είχαν ληφθεί διάφορα μέτρα ώστε να μπορεί να ακολουθεί, όσο το δυνατόν περισσότερο, διατροφή που να ανταποκρίνεται στις πεποιθήσεις του. Επιπρόσθετα, ο Προϊστάμενος του Τμήματος Ψυχιατρικής του νοσοκομείου απάντησε στον δεύτερο προσφεύγοντα ότι το παράπονό του είχε διαβιβαστεί στον προϊστάμενο της μονάδας περίθαλψης, ο οποίος θα επικοινωνούσε μαζί του για να βρεθεί λύση.
Οι προσφυγές τους τόσο ενώπιον του Διοικητικού Τμήματος του Δικαστηρίου της Γενεύης και του Δικαστηρίου Διοικητικού και Δημοσίου Δικαίου του Καντονιού του Vaud, αντίστοιχα, όσο και ενώπιον του Ομοσπονδιακού Ανώτατου Δικαστηρίου, κηρύχθηκαν απαράδεκτες, λόγω του ότι μια επιστολή δεν συνιστά απόφαση.
Νομικό ζήτημα – Το άρθρο 13 σε συνδυασμό με το Άρθρο 9 της ΕΣΔΑ
1. Κατά πόσον υπήρχε βάσιμος ισχυρισμός κατά το Άρθρο 9 της ΕΣΔΑ
Οι όροι «ελευθερία της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκείας» δεν είχαν οριστεί στο Άρθρο 9, ούτε στη νομολογία του Δικαστηρίου.
Ενώ το Δικαστήριο είχε προηγουμένως κρίνει ότι η τήρηση διατροφικών κανόνων που επιβάλλονται από μια θρησκεία εμπίπτει στο πεδίο της θρησκευτικής πρακτικής που προστατεύεται από το Άρθρο 9, δεν είχε μέχρι τότε κληθεί να εξετάσει κατά πόσον η συμμόρφωση με διατροφικούς κανόνες που συνδέονται με μια πεποίθηση, όπως ο βιγκανισμός, προστατεύεται επίσης από το άρθρο.
Για να μπορέσει μια ατομική ή συλλογική πεποίθηση ή πίστη να εμπίπτει στο δικαίωμα της «ελευθερίας της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκείας»(Άρθρο 9), θα πρέπει να διαθέτει έναν βαθμό πειστικότητας, σοβαρότητας, συνοχής και σημασίας και να υπάρχει στενός και άμεσος δεσμού μεταξύ της πράξης και της πεποίθησης.
Επιπλέον, το Δικαστήριο είχε προηγουμένως κρίνει ότι, στην πράξη, η τήρηση διατροφικών κανόνων μπορεί να θεωρηθεί άμεση εκδήλωση θρησκείας ή πεποίθησης, κατά την έννοια του Άρθρου 9.
Σύμφωνα με τα πιο πάνω και αφού δεν παρουσιάστηκαν οποιοιδήποτε ισχυρισμοί από την Κυβέρνηση για αμφισβήτηση της ειλικρίνειας και συνέπειας των vegan πεποιθήσεων των προσφευγόντων, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι οι πεποιθήσεις αυτές πληρούσαν τον απαιτούμενο βαθμό πειστικότητας, σοβαρότητας, συνοχής και σημασίας, με βάση το άρθρο 9.
(2) Κατά πόσον υπήρχε αποτελεσματικό εσωτερικό ένδικο μέσο για τις καταγγελίες των προσφευγόντων βάσει του Άρθρου 9
Το εσωτερικό δίκαιο, προέβλεπε την διαδικασία για την προσβολή της παράλειψης των Αρχών να ικανοποιήσουν τις ειδικές διατροφικές ανάγκες των προσφευγόντων.
Η Κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι ο πρώτος προσφεύγων θα μπορούσε να αξιοποιήσει το αποτελεσματικό ένδικο μέσο ενώπιον εθνικής αρχής, εάν είχε ζητήσει ρητά από τη διοίκηση της φυλακής να εκδώσει «απόφαση».
Ωστόσο, όταν ο πρώτος προσφεύγων ζήτησε ρητά από τη διοίκηση της φυλακής να εκδώσει «απόφαση» για την αλλαγή της διατροφής του, η απάντηση του δόθηκε και πάλι με τη μορφή επιστολής.
Επιπρόσθετα, η διοίκηση της φυλακής είχε υποστηρίξει ότι ο πρώτος προσφεύγων δεν διέθετε επαρκές έννομο συμφέρον για να λάβει επίσημη απόφαση.
Ο δεύτερος προσφεύγων είχε ζητήσει ρητά «απόφαση» που να αναγνωρίζει το δικαίωμά του να λαμβάνει διατροφικά ισορροπημένα vegan γεύματα αλλά όπως και ο πρώτος προσφεύγων, δεν έλαβε τέτοια απόφαση.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Δικαστήριο έκρινε ότι ο τρόπος με τον οποίο οι εθνικές αρχές εφάρμοσαν το εσωτερικό δίκαιο στην παρούσα υπόθεση, οδήγησε σε μη αποτελεσματικότητα του ένδικου μέσου που επιδίωκαν.
Ως αποτέλεσμα, οι αξιώσεις τους για ικανοποίηση των διατροφικών τους αναγκών με τη vegan διατροφή, ενώ βρίσκονταν υπό τη φροντίδα και τον έλεγχο των κρατικών αρχών, δεν εξετάστηκαν ποτέ.
Στην απόφαση στην Cha’are Shalom Ve Tsedek κατά Γαλλίας (2000), το ΕΔΔΑ εξέτασε τη σχέση μεταξύ θρησκευτικών πεποιθήσεων και ειδικών διατροφικών πρακτικών και ως εκ τούτου, αναγνώρισε ότι η τήρηση θρησκευτικών διατροφικών κανόνων μπορεί να αποτελεί εκδήλωση της θρησκευτικής ελευθερίας, με βάση το άρθρο 9.
Απόφαση του ΕΔΔΑ: Παραβίαση άρθρων 9 και 13
Οι προσφεύγοντες, οι οποίοι εξαρτώνταν και οι δύο από τις εθνικές αρχές για την παροχή τροφής, είχαν ζητήσει να τους παρέχουν γεύματα με vegan διατροφή, σε συνάρτηση με τις vegan πεποιθήσεις τους. Ήταν σαφές ότι τέτοια γεύματα δεν τους είχαν χορηγηθεί.
Η συγκριτική έρευνα του δικαίου έδειξε την ύπαρξη διαφορετικών προσεγγίσεων μεταξύ των κρατών μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με το κατά πόσον οι κρατούμενοι και οι ασθενείς που νοσηλεύονται ακούσια δικαιούνται διατροφή που βασίζεται σε μη θρησκευτικές πεποιθήσεις, όπως ο βιγκανισμός.
Τα περισσότερα κράτη μέλη , ωστόσο, συμφωνούσαν ως προς την ανάγκη να λαμβάνονται υπόψη τα αιτήματα για τέτοιου είδους διατροφή.
Επίσης τονίστηκαν οι θετικές υποχρεώσεις του Κράτους να σέβεται την ελευθερία της θρησκείας ή των πεποιθήσεων και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια κατά την κράτηση.
Σύμφωνα με τα πιο πάνω, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι, ενώπιον των γνήσιων vegan πεποιθήσεων των προσφευγόντων και των αιτημάτων τους για vegan διατροφή κατά τη διάρκεια της στέρησης της ελευθερίας τους, οι αρχές είχαν θετική υποχρέωση, να εξετάσουν τα αιτήματα αυτά. Η παράλειψη τους να εξετάσουν τους σοβαρούς και βάσιμους ισχυρισμούς των προσφευγόντων, συνιστούσε παραβίαση.
Επίλογος
Στις 16 Ιουλίου 2026, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) εξέδωσε, για πρώτη φορά απόφαση με την οποία αναγνώρισε ότι οι διατροφικοί κανόνες που συνδέονται με γνήσιες και σταθερές vegan πεποιθήσεις εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του Άρθρου 9 της ΕΣΔΑ.
Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς επιβεβαιώνει ότι η στέρηση της ελευθερίας δεν συνεπάγεται και την απώλεια του σεβασμού στις πεποιθήσεις του ατόμου. Ακόμη και όταν ένα πρόσωπο βρίσκεται υπό τον έλεγχο του Κράτους, οι ηθικές του πεποιθήσεις και οι διατροφικές επιλογές που συνδέονται άμεσα με αυτές, οφείλουν να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.
Δαμιανού Κλειώ
*Πτυχιούχος Νομικής, Κάτοχος Μεταπτυχιακού Διπλώματος Νομικής
(Ειδίκευση: Ανθρώπινα Δικαιώματα)